Κυριακή, 20 Ιανουαρίου 2008

(1) Ο Α΄ παγκόσμιος πόλεμος στο σχολικό εγχειρίδιο της Γ΄Λυκείου: Πόσες και πόσες απορίες…


Εθνικοί ανταγωνισμοί 1 (σελ. 75-76)

«Τον Αύγουστο του 1914 η Ευρώπη κατολίσθησε στη μεγαλύτερη έως τότε πολεμική περιπέτεια με ανάμεικτα συναισθήματα». Έτσι επιλέγουν οι συγγραφείς του βιβλίου να ξεκινήσουν την παρουσίαση του Μεγάλου Πολέμου. Ο αναγνώστης, λοιπόν, ενημερώνεται εξαρχής με μια πληροφορία (χρόνος έναρξης) και μια αξιολογική έκφραση (μεγαλύτερη έως τότε πολεμική περιπέτεια). Αλλά φαίνεται ότι το βάρος της συνέχειας στην αφήγηση το επωμίζεται ο καταληκτικός εμπρόθετος προσδιορισμός «με ανάμεικτα συναισθήματα». Τι προσδοκίες δημιουργεί η συγκεκριμένη έκφραση; Λογικά, περιμένουμε να αναφερθούν τα συναισθήματα αυτά και να ερμηνευτούν. Λογικά, επίσης, περιμένουμε ότι ένας πόλεμος προκαλεί πρωτίστως δυσάρεστα συναισθήματα- άλλωστε, και το ρήμα «κατολίσθησε» που χρησιμοποιήθηκε πιο πάνω για κάτι τέτοιο μας προϊδεάζει. Βέβαια, ένας καχύποπτος σχολαστικός θα μπορούσε να παρατηρήσει ότι η «κατολίσθηση» παραπέμπει σε φυσικό φαινόμενο ή σε ατύχημα και να εγείρει αντιρρήσεις για το αν ένας πόλεμος θα έπρεπε να αντιμετωπίζεται έτσι από έναν ιστορικό. Ας προσπεράσουμε προς το παρόν αυτή τη διάσταση του θέματος και ας επανέλθουμε στα συναισθήματα. Τι μας αποκαλύπτει η συνέχεια; Το πρώτο (και μόνο) από τα «ανάμεικτα συναισθήματα» που μνημονεύεται είναι…η ανακούφιση!
«…την ένταση του καλοκαιριού μετά τη δολοφονία του Αψβούργου αρχιδούκα Φραγκίσκου Φερδινάνδου (σημαντικού προσώπου, όπως φαίνεται από την έντονη γραφή του ονόματος) στο Σαράγεβο της Βοσνίας, τη διαδέχτηκε γενική ανακούφιση». Η ένταση, υποθέτουμε, δεν εντάσσεται στα «ανάμεικτα συναισθήματα», αφού προηγείται, χρονικά, της «κατολίσθησης».
Απομένει, επομένως, η ανακούφιση, και μάλιστα η γενική ανακούφιση, και οι αναπόφευκτες απορίες: είναι τόσο μεμπτή η ευθύγραμμη ιστορική αφήγηση σε ένα βιβλίο ιστορίας, ώστε πρέπει διαρκώς να πληροφορούμαστε για τα γεγονότα με αναδρομές; (Πρώτα η έναρξη του πολέμου, μετά η δολοφονία που προηγήθηκε∙ ανάλογα, στο κεφάλαιο των Βαλκανικών: πρώτα η λήξη του Α΄ Βαλκανικού και η Συνθήκη του Λονδίνου, μετά οι συνθήκες που είχαν υπογραφεί πριν την έναρξη του πολέμου και τα πολεμικά γεγονότα…) Ποιος δολοφόνησε το Φραγκίσκο Φερδινάνδο (εντάξει, ο Γκαβρίλο Πρίντσιπ, όπως αναφέρεται σε λεζάντα φωτογραφίας) και- κυρίως- γιατί; Πώς ακριβώς σχετίζεται αυτό το- έστω, δευτερεύον, κατά την ομολογία του εισαγωγικού σημειώματος, γεγονός- με τον πόλεμο; Θεωρείται αυτονόητο ότι οι μαθητές θυμούνται μια διαπίστωση που έγινε πριν… 13 σελίδες;(«…οι εθνικές επιδιώξεις της Σερβίας οδήγησαν στη ρήξη της με την Αυστρία και στην έκρηξη του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου…») Είναι, άραγε, δικαιολογημένη επιλογή να προτάσσεται εμφατικά η αναφορά σε συναισθήματα στην παρουσίαση ενός πολέμου; (Θυμόμαστε όλοι ότι το παλαιότερο βιβλίο ξεκινούσε με τα αίτια του πολέμου- και μάλιστα τα οικονομικά) Υπονοείται κάποιου είδους αιτιακή σχέση ανάμεσά τους; Και αν ναι, ποια; Ο πόλεμος προκαλεί συναισθήματα ή τα συναισθήματα πολέμους; Υποδηλώνεται απλώς μια στροφή της ιστοριογραφίας στον «κοινό άνθρωπο»; Ή έχουμε να κάνουμε με ένα νέο (;) ερμηνευτικό σχήμα που θεωρεί πως ο πόλεμος προκαλείται για να εκτονωθούν οι άνθρωποι από ποικίλες εντάσεις («… μια κάποια λύσις»); Θα συνεχίσουμε…


Μαρία Ευδωρίδου

1 σχόλιο:

Φωτεινή Κ. είπε...

Δείγματα γραφής όπου λέγονται πολλά χωρίς ουσιαστικά να λέγεται τίποτα... Αναρωτιέται κανείς αν αξίζει ν' ασχολείται με τέτοια συγγράμματα! απ' την άλλη, είναι και θέμα αξιοπρέπειας. Μπράβο για το κουράγιο σας