Παρασκευή, 11 Ιουνίου 2010

κριτήρια επιστημονικής και διδακτικής εγκυρότητα για την αξιολόγηση των σχολικών εγχειριδίων Ιστορίας

Ως κριτήρια επιστημονικής και διδακτικής εγκυρότητα για την αξιολόγηση των σχολικών εγχειριδίων Ιστορίας προβάλλονται από την «Ευρωπαϊκή Ένωση για τη Διδασκαλία της Ιστορίας» (Euroclio) τα εξής1:

Το σχολικό βιβλίο Ιστορίας πρέπει:
α. Να είναι προκλητικό, δηλαδή
— να μην δίνει τελεσίδικες απαντήσεις,
— να παρέχει τη δυνατότητα ευρύτερων και εξωσχολικών προσωπικών προβληματισμών και αναζητήσεων,
— να ενεργοποιεί την κριτική σκέψη των μαθητών βοηθώντας τους να προβούν σε ατομικές κρίσεις.

β. Να ενθαρρύνει την ανάληψη δημιουργικών πρωτοβουλιών, δηλαδή
— να σφυρηλατεί την ανεξάρτητη μάθηση χωρίς την ανάγκη της προσφυγής στην «αυθεντία» του εκπαιδευτικού,
— να ενθαρρύνει τη βιωματική μάθηση,
— να ενθαρρύνει τη σπειροειδή ανάπτυξη των διανοητικών δεξιοτήτων και στάσεων,
— να περιλαμβάνει διαφορετικά είδη εργασιών και ασκήσεων.

γ. Να αντιστοιχεί στον τρέχοντα ιστοριογραφικό και παιδαγωγικό προβληματισμό, δηλαδή
— να αναζητεί την επιστημονική αλήθεια,
— να εμπεριέχει τα πρόσφατα πορίσματα της ιστορικής επιστήμης,
— να μην εμπεριέχει εθνικά στερεότυπα και επιστημονικέ; προκαταλήψεις.

δ. Να περιλαμβάνει πολλές ερμηνευτικές προοπτικές για το παρελθόν, δηλαδή
— να περιέχει πολλές και αντικρουόμενες πρωτογενείς και δευτερογενείς ιστορικές πηγές,
— να αρθρώνεται σε αναφορά με αναλυτικές κατηγορίες, όπως το κοινωνικό φύλο, η κοινωνική τάξη, η ηλικία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, η ιδιαιτερότητα και τα δικαιώματα των μειονοτικών ομάδων
— να επιχειρεί την ανασυγκρότηση του παρελθόντος μέσα από τους ομόκεντρους ερμηνευτικούς κύκλους της τοπικής κοινωνίας, του έθνους, της Ευρώπης, της παγκόσμιας κοινότητας.

ε. Να αντιστοιχεί στην ηλικία και τα ενδιαφέροντα του μαθητικού κοινού στο οποίο απευθύνεται.

στ. Να ανταποκρίνεται στο γλωσσικό επίπεδο των μαθητών, αλλά και να τους παρέχει τη δυνατότητα να ενισχύουν τις γλωσσικές και εννοιολογικές τους ικανότητες.

ζ. Να καλύπτει όλο το εύρος του αναλυτικού προγράμματος.

η. Να είναι ελκυστικό φροντίζοντας ώστε η αισθητική του διακόσμηση να μην είναι αυτοσκοπός, αλλά να λειτουργεί ως ιστορικό υλικό.

θ. Να κάνει αναφορές σε άλλες κειμενικές ή εξωκειμενικές πηγές πληροφόρησης.

ι. Να έχει διαθεματικό χαρακτήρα αναζητώντας την ιστορικότητα των φαινομένων του πολιτικού, κοινωνικού, οικονομικού και πολιτισμικού βίου και σε άλλα γνωστικά πεδία που εντάσσονται στο σχολικό πρόγραμμα2.
_____________
1 Τα κριτήρια αυτά, προϊόν επεξεργασίας της Euroclio, παρουσιάστηκαν σε ειδικό εργαστήριο που λειτούργησε στο πλαίσιο του Συνεδρίου «Disarming History, International Conference on Combating Stereotypes and Prejudice in History Textbooks of South-East Europe», το οποίο οργάνωσε η UNESCO στο Visby της Σουηδίας στο διάστημα 23-25 Σεπτεμβρίου 1949.

2 Στην Ελλάδα δεν γίνεται λόγος για τα ιδιαίτερα γνωρίσματα των διδακτικών εγχειριδίων κάθε
γνωστικού αντικειμένου, αλλά συντάσσονται και εφαρμόζονται γενικές κανονιστικές προδιαγραφές κατά τη συγγραφή και την αξιολόγηση τους. Σύμφωνα με το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, κριτήρια ποιότητας των διδακτικών εγχειριδίων θεωρούνται τα ακόλουθα: 1) το περιεχόμενο, δηλαδή την επιστημονική εγκυρότητα των γνώσεων και η κοινωνικο-πολιτική τους λειτουργία, 2) ο τρόπος παρουσίασης της ύλης, δηλαδή τα γενικά στοιχεία μορφής του διδακτικού εγχειριδίου, το κείμενο, την εικονογράφηση, άλλα στοιχεία ανάλογα με το μάθημα, καθώς και τις τυχόν χρηστικές διευκολύνσεις, 3) η διδακτική και μεθοδολογική διάσταση, δηλαδή η επιλογή και η διάταξη της ύλης, οι τρόποι μεταφοράς της πραγματικότητας, η διδακτική μεθοδολογία, η γλώσσα, η ορολογία και ο βαθμός αναγνωσιμότητας, η ενεργοποίηση κινήτρων μάθησης, η αξιολόγηση των μαθητών και ο βαθμός καθοδήγησης της διδασκαλίας, 4) άλλα αξιολογικά κριτήρια, στα οποία συμπεριλαμβάνονται η συνάφεια του διδακτικού εγχειριδίου με το πρόγραμμα σπουδών, οι δυνατότητες ανατροφοδότησης της μαθησιακής διαδικασίας, ο ρόλος του εκπαιδευτικού και ο ρόλος του μαθητή. Βλ. σχετικά Πλαίσιο αξιολόγησης διδακτικών εγχειριδίων, Παιδαγωγικό Ινστιτούτο - Τμήμα Αξιολόγησης (πρόεδρος: Αθ. Τριλιανός), Αθήνα, Ιούνιος 1999, 14-30.



(Κόκκινος Γ., 2003, Επιστήμη, ιδεολογία, ταυτότητα, το μάθημα της ιστορίας στον αστερισμό της υπερεθνικότητας και της παγκοσμιοποίησης, Αθήνα: Μεταίχμιο, σελ. 201-203)

Σάββατο, 13 Μαρτίου 2010

Συμβολή στη συζήτηση για την έννοια του έθνους στην Ελλάδα, η περίπτωση του Ίωνα Δραγούμη

Στο σχολικό βιβλίο, όπως είναι λογικό και αναγκαίο, πολλές φορές τίθεται το ζήτημα του έθνους και εμμέσως το ζήτημα της εθνικής ταυτότητας και του περιεχομένου της.
Σε παλιότερη ανάρτηση με τον τίτλο χρήσεις της ιστορίας έγινε νύξη ακριβώς για το ρόλο της σχολικής ιστορίας να δίνει περιεχόμενο στην έννοια της εθνικής ταυτότητας. Παρόμοια εστίαση είχε το δημοσίευμα του Σαββάτου, 26 Σεπτεμβρίου 2009 με την Πρόταση διδασκαλίας για το κεφάλαιο του βιβλίου: «Το συνέδριο ειρήνης της Βιέννης 1814-15» (σελ. 9-12)

Στη συζήτηση εμπλέκονται άμεσα ή έμμεσα η γλώσσα και η θρησκεία. Ενδεικτικές είναι οι παρακάτω αναφορές.

Σελίδα 32: Η μικρή Ελλάδα της εποχής ήταν ο «αρραβώνας» του «περιούσιου λαού» με τον Κύριό του για τη μέλλουσα ολοκλήρωση της απελευθέρωσης όλων των Ελλήνων, σύμφωνα με μεταγενέστερη ευσεβή εθνική ευχή.
(Από το υποκεφάλαιο «Η έκβαση της επανάστασης» με το οποίο τελειώνει η ενότητα για την ελληνική επανάσταση)

Σελίδα 37: Στη διανόηση αυτής της εποχής ανήκει ο κορυφαίος εθνικός ιστοριογράφος Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, ο οποίος υπήρξε από τους βασικότερους αρχιτέκτονες του σύγχρονου ελληνικού έθνους, θεμελιώνοντας την πολιτιστική συνέχεια του έθνους στο χώρο και στο χρόνο, με αδιάσειστο επιχείρημα την αδιάλειπτη συνέχεια της ελληνικής γλώσσας και πολιτισμού.
(από το κεφάλαιο το ελληνικό κράτος και η εξέλιξή του 1830-1881)

Απέναντι σ’ αυτά τα κριτήρια, βρίσκεται η πολιτική απόψη του Ελ. Βενιζέλου, όπως διατυπώνεται στο παράθεμα της σελίδας 89: Το θρήσκευμα, η φυλή, η γλώσσα δεν δύνανται να θεωρηθούν ως βέβαιαι ενδείξεις εθνικότητος. Ο μοναδικός αλάνθαστος παράγων είναι η εθνική συνείδησις, δηλαδή η εσκεμμένη θέλησις των ατόμων όπως καθορίσουν την τύχην των και αποφασίσουν εις ποία εθνικήν οικογένεια επιθυμούν να ανήκουν. Ελ. Βενιζέλος.

Όμως, εκείνο το πρόσωπο που βρίσκεται στο μεταίχμιο και ζει δραματικά την νοηματοδότηση της εθνικής ταυτότητας στις αρχές του 20ου αι. ίσως είναι ο Ίων Δραγούμης. Το σχολικό βιβλίο τον συνδυάζει εύλογα με τον Μακεδονικό Αγώνα και έχει στη σελίδα 65 τη φωτογραφία του.

Όμως η παρουσία, η δράση και ο προβληματισμός του Ίωνα Δραγούμη ξεπερνούν το διάστημα που ήταν Πρόξενος στο Μοναστήρι. Ο παρακάτω σύνδεσμος οδηγεί σε κείμενο με τον τίτλο

Συμβολή στη συζήτηση για την έννοια του έθνους στην Ελλάδα, η περίπτωση του Ίωνα Δραγούμη.

Βασίλης Συμεωνίδης

Δευτέρα, 8 Μαρτίου 2010

o χάρτης της σελίδας 130

Στην πρώτη έκδοση του βιβλίου (2007) και στη σελίδα 130 υπήρχε ο παρακάτω χάρτης.


Όπως ήταν αναμενόμενο είχε γίνει αντικείμενο επικριτικών σχολίων, γιατί χρησιμοποιεί το τοπωνύμιο Μακεδονία στην περιοχή του σημερινού κράτους της ΠΓΔΜ.

Ο κ. Κωνσταντίνος Σβολόπουλος, ένας από τους συγγραφείς είχε δηλώσει: «Ο συγκεκριμένος χάρτης, για το Ολοκαύτωμα, απεικονίζει μία παράνομη, απ’ άκρου εις άκρον ναζιστική Ευρώπη, στο πλαίσιο της οποίας συντελέστηκε το συγκεκριμένο έγκλημα κατά της ανθρωπότητας και η οποία ουδέποτε αναγνωρίστηκε από την Ελλάδα ή τη διεθνή κοινότητα. Αποτελεί ολίσθημα η απόδοση οποιασδήποτε αποδεικτικής αξίας στον παρανοϊκό αυτό σχεδιασμό». (http://www.alfavita.gr/typos/typos070912h.php)

Από την επόμενη χρονιά η λέξη «Μακεδονία» γράφτηκε με μικρότερα γράμματα και στη λεζάντα προστέθηκε ότι «Ο χάρτης αναπαριστά την πολιτική δομή της Ευρώπης που είχαν επιβάλει κατά τη διάρκεια της κυριαρχίας τους οι κατακτητές»

Έτσι, η λεζάντα διαμορφώθηκε ως εξής: «Χάρτης των κυριότερων ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης στη Γερμανία και την κατεχόμενη Ευρώπη, όπου θανατώθηκαν εκατομμύρια κρατούμενοι. Ο χάρτης αναπαριστά την πολιτική δομή της Ευρώπης που είχαν επιβάλει κατά τη διάρκεια της κυριαρχίας τους οι κατακτητές».

Αυτή η διευκρίνιση μάλλον μπερδεύει τα πράγματα. Τελικά, για ποιο λόγο παρατίθεται ο χάρτης; «Για να απεικονίσει τα κυριότερα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης ή την πολιτική δομή της Ευρώπης»; Και τα δύο, θα μπορούσε να είναι μια απάντηση.
Και σχετικά με τις ονομασίες: Αν ο χάρτης είναι ντοκουμέντο εποχής και ξενόγλωσσος που αποδόθηκε στα ελληνικά, έγραφε Deutschland, Germany ή Allemagne• Frankreich, France, ή France• Niederlande, Netherlands ή Pays-Bas• Lettland, Latvia ή Lettonie• Mazedonien, Macedonia ή Macédoine; Πάντως, ενδεικτικά, τα τέσσερα πρώτα ονόματα αποδόθηκαν με τις λέξεις που χρησιμοποιούμε για να ονομάσουμε συγκεκριμένες χώρες: Γερμανία, Γαλλία, Ολλανδία, Λετονία.


Πάντως η σχολική ιστορία τροφοδότησε πολλές συζητήσεις τα τελευταία χρόνια
(http://www.iospress.gr/ios2007/ios20070923.htm)

Τώρα, φαίνονται όλα κατά πως πρέπει να είναι. Δυο χρόνια μετά, επιβεβαιώνεται ότι όλα είναι όπως πρέπει να είναι. Πού είναι εκείνος ο «συνωστισμός» κριτικής εναντίον του βιβλίου της Ρεπούση;



Βασίλης Συμεωνίδης

Κυριακή, 28 Φεβρουαρίου 2010

η γλώσσα του βιβλίου

Ένα από τα «επιφανειακά» χαρακτηριστικά του βιβλίου είναι η δυσκολία της γλώσσας του. Δηλαδή χαρακτηριστικά όπως ο μακροπερίοδος λόγος και οι πολυσύλλαβες λέξεις. Αυτά τα δύο καθιστούν ένα κείμενο εύκολο ή δύσκολο ανεξάρτητα από τις σημασίες του και άλλους παράγοντες που δε μπορεί να είναι μετρήσιμοι. Ας δούμε δύο αποσπάσματα και τα αποτελέσματα της αξιολόγησής τους.

Απόσπασμα 1
Στην Πρωσία της δυναστείας των Χοχεντσόλερν (Hohenzollern) η γαιοκτητική αριστοκρατία των Γούγκερς (Junkers), που ήλεγχε το στρατό, και η φιλελεύθερη αστική τάξη που ήλεγχε το κοινοβούλιο, συγκρούονταν σε πολλά ζητήματα, ιδίως στο ζήτημα της αύξησης της δύναμης του στρατού που προωθούσε ο νέος βασιλιάς της χώρας από το 1861, ο Γουλιέλμος Α΄ (1861-1871, αυτοκράτορας της Γερμανίας, 1871-1888), και που υπονόμευε το κοινοβούλιο.
σελ. 47

Αποτελέσματα αξιολόγησης

Δείκτες Αναγνωσιμότητας
Αριθμός περιόδων: 1
Αριθμός Λέξεων: 64
Αριθμός συλλαβών: 137
Λέξεις ανα περίοδο: 64
Συλλαβές ανα λέξη: 2.14
Δείκτης αναγνωσιμότητας Flesch: 15.58 πολύ δύσκολο, ΤΕΙ-ΑΕΙ
Δείκτης αναγνωσιμότητας SMOG: 22.75 επίπεδο ΤΕΙ - ΑΕΙ
Δείκτης αναγνωσιμότητας FOG: 74.16 πολύ δύσκολο

Απόσπασμα 2
Η νέα αποικιοκρατία, ως ιστορικό φαινόμενο που έμεινε γνωστό ως ιμπεριαλισμός (από το λατινικό όρο “imperium”: αυτοκρατορία), διέφερε από τις προγενέστερες φάσεις του φαινομένου από την εξής άποψη: οι νέες αποικίες δε δημιουργήθηκαν από το δημογραφικό πλεόνασμα ή από ανεπιθύμητες θρησκευτικές ή άλλες ομάδες του πληθυσμού της Ευρώπης, ούτε ανέπτυξαν τους δεσμούς των μητροπόλεων της γηραιάς ηπείρου.
σελ. 54

Αποτελέσματα αξιολόγησης

Δείκτες Αναγνωσιμότητας
Αριθμός προτάσεων: 1
Αριθμός Λέξεων: 57
Αριθμός συλλαβών: 141
Λέξεις ανα πρόταση: 57.00
Συλλαβές ανα λέξη: 2.47
Δείκτης αναγνωσιμότητας Flesch: 3.03 πολύ δύσκολο, ΤΕΙ-ΑΕΙ
Δείκτης αναγνωσιμότητας SMOG: 24.21 επίπεδο ΤΕΙ - ΑΕΙ
Δείκτης αναγνωσιμότητας FOG: 73.67 πολύ δύσκολο


Η αξιολόγηση της δυσκολίας των αποσπασμάτων έγινε με το Λογισμικό αναγνωσιμότητας ελληνικών κειμένων που μπορούμε να βρούμε στην Πύλη για την ελληνική γλώσσα
Οι μετρήσιμοι παράγοντες που αξιοποιούνται αναφέρονται στην "υλική" διάσταση ενός γραπτού κειμένου και στις ενδείξεις της επιφάνειας του κειμένου. Δηλαδή δεν εξετάζουν τις σημασίες του κειμένου και άλλους παράγοντες που δεν είναι μετρήσιμοι. Για αυτούς θα μπορούσαμε να συζητήσουμε.

Βασίλης Συμεωνίδης

Κυριακή, 7 Φεβρουαρίου 2010

Το ανατολικό ζήτημα κατά τη δεκαετία 1870-1880

Είναι σημαντικό να δούμε την κατάσταση σε σχέση με την κρίση του Ανατολικού Ζητήματος. Καθ’ όλη τη δεκαετία 1870-1880 έχουμε έξαρση της εθνικοαπελευθερωτικής κίνησης των βαλκανικών λαών με σημαντική υποκίνηση και ενίσχυση από τη Ρωσία η οποία μάλιστα το 1877 κηρύσσει τον πόλεμο στην Τουρκία και την αναγκάζει να υπογράψει τη Συνθήκη της Αδριανούπολης (Ιανουάριος 1878). Ο ρωσοτουρκικός πόλεμος είναι ένα ουσιαστικό πλήγμα στο δόγμα της εδαφικής ακεραιότητας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας [1]. Σ’ αυτήν την αναταραχή στα Βαλκάνια τα συμφέροντα των σλαβικών κρατών συμφωνούν με τη ρωσική πολιτική, αντίθετα οι ελληνικές διεκδικήσεις δεν ταυτίζονται πάντα με τα αγγλικά συμφέροντα στην Ανατολή. Η Αγγλία, από τη μια, επισείει προς την Ελλάδα τον πανσλαβικό κίνδυνο και, από την άλλη, υπόσχεται αόριστα τη μελλοντική υπεροχή της Ελλάδας στα Βαλκάνια[2].

Σημαντική είναι η συνθήκη του Αγίου Στεφάνου (19 Φεβρουαρίου/3 Μαρτίου 1878). Σύμφωνα με αυτήν Σερβία, Μαυροβούνιο με σημαντικές εδαφικές επαυξήσεις γίνονται ανεξάρτητα κράτη, όπως και η Ρουμανία Η Βουλγαρία γίνεται αυτόνομη ηγεμονία που στα όριά της συμπεριλαμβάνονται όλη η Μακεδονία και η Β.Δ. Θράκη [3]. Η Ρωσία όμως δεν μπορεί να επιβάλλει την εφαρμογή της συνθήκης καθώς αντιδρούν οι Δυτικές Δυνάμεις και κυρίως η Αγγλία που εκμεταλλεύεται τη δυσαρέσκεια των βαλκανικών λαών. Ο Αγγλικός στόλος πλέει στην Προποντίδα για να πιέσει τις καταστάσεις. Με τους Άγγλους συντάσσονται οι Αυστριακοί και οι Γερμανοί, που εμφανίζονται ως μεγάλη δύναμη υπό την ηγεσία του Μπίσμαρκ.

Έτσι θα οδηγηθούμε στο Συνέδριο του Βερολίνου (Ιούνιος 1878) που αποτελεί σταθμό στην εξέλιξη του Ανατολικού Ζητήματος. Η Ελλάδα δεν είχε άμεσα οφέλη από το Συνέδριο παρά τις βάσιμες απαιτήσεις της για διεύρυνση των βορείων συνόρων της. Το 1881 όμως, κατά τη σύνοδο των πρεσβευτών των μεγάλων δυνάμεων με τη συμφωνία της Κωνσταντινούπολης, η Τουρκία παραχώρησε στην Ελλάδα τη Θεσσαλία και την Άρτα έναντι ορισμένων οικονομικών αποζημιώσεων για τις τουρκικές περιουσίες[4].

Η καλπάζουσα σήψη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας γίνεται προϋπόθεση για την αστική ανάπτυξη της περιοχής και δημιουργεί κρίση στις σχέσεις των βαλκανικών κρατών. Το Αιγαίο γίνεται το γεωγραφικό επίκεντρο της ελληνικής μεγάλης ιδέας και ο ρόλος της Ελλάδας στο διεθνή καταμερισμό είναι να «εκπολιτίσει» την Ανατολή. Αυτά προϋποθέτουν την ανόρθωση του ελληνικού κράτους[5].

Ως συνέπειες του Συνεδρίου του Βερολίνου έχουμε ακόμα ότι η Βουλγαρία απομακρύνεται από τη ρωσική επιρροή, η Γερμανία παρουσιάζεται ως μεγάλη δύναμη που διεισδύει και αυτή στην Ανατολή, ο γεωγραφικός χώρος της Μακεδονίας γίνεται κομβικό σημείο για το δρόμο του “Drang mach Osten” (Ώθηση προς την Ανατολή) και επίσης γίνεται ο αντικειμενικός σκοπός όλων των Βαλκανικών κρατών. Πρόβλημα ουσιώδες είναι ότι οι λαοί που κατοικούν στη Μακεδονία είναι εξαιρετικά ανακατωμένοι. Ιδιαίτερα ο σλάβικος πληθυσμός της Μακεδονίας γίνεται αντικείμενο διεκδίκησης από τους Σέρβους και τους Βούλγαρους. Η σύγκρουση οξύνεται με την ανάμιξη των μεγάλων δυνάμεων[6]. Το συνέδριο του Βερολίνου απέφυγε να λύσει το μακεδονικό ζήτημα που είχε ήδη προβληθεί στο προσκήνιο από το 1870 [7].

Είναι μετά από όλα αυτά, λοιπόν, που οι εθνικές αλυτρωτικές επιδιώξεις στα Βαλκάνια γίνονται εγχειρήματα, διαταράσσουν τις μέχρι τότε ισορροπίες στην περιοχή και θέτουν την ανάγκη εκσυγχρονισμού των κρατών ώστε να επιδιώξουν την επέκτασή τους. Είναι ενδεικτική η άποψη του ιστορικού Κ. Παπαρρηγόπουλου: «το πειστικότερο των εθνικών δικαίων επιχείρημα είναι η δύναμις». Χαρακτηριστική της κατάστασης που επικρατεί είναι και η φράση του Χ. Τρικούπη: «η Μακεδονία θα γίνη ελληνική ή βουλγαρική κατά τον νικήσαντα. Αν τη λάβωσι οι Βούλγαροι δεν αμφιβάλλω ότι θα εκσλαβίσωσι τον πληθυσμόν μέχρι των θεσσαλικών συνόρων. Αν ημείς την λάβωμεν, θα τους κάνωμεν όλους Έλληνας μέχρι της Ανατολικής Ρωμυλίας»[8].


[1] Ιστορία Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΔ, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1977, σελ. 9
[2] Σβορώνος Ν, Επισκόπηση της νεοελληνικής ιστορίας, Θεμέλιο, Αθήνα 1885, σελ. 106
[3]Κολιόπουλος Ι, Νεώτερη ευρωπαϊκή ιστορία, Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2001, σελ. 219
[4] Βουρνάς Τ, Ιστορία της νεώτερης και σύγχρονης Ελλάδας, τ. α΄, Πατάκης, Αθήνα 2005, σελ. 483-485, 490, 494 και Σβορώνος Ν, ό.π. σελ. 107 και Κολιόπουλος Ι. ό.π. 219
[5] Ιστορία Ελληνικού Έθνους, ο.π. 56-57
[6] Σβορώνος Ν, ό.π. σελ. 108-109
[7] Κολιόπουλος Ι. ό.π. σελ. 219
[8] Ιστορία Ελληνικού Έθνους, ο.π. σελ. 18



Βασίλης Συμεωνίδης
ΥΓ. Το παραπάνω κείμενο μπορεί να συσχετιστεί με Το μακεδονικό ζήτημα κατά το 19ο αιώνα, εδώ http://istoria3.blogspot.com/2008/04/19.html